استفاده ميشوند، در جدولي ذکر شدهاند.

3-1.منطقه مورد مطالعه
مناطق مورد بررسي در اين تحقيق در بستر بزرگتري به نام شهر و شهرستان مشهد واقع شده است، از اين‌رو ضروري است ابتدا اين بستر معرفي و شناخته شود تا به شناخت بهتري از مناطق نمونه دست يافت. در بررسي شهر به بررسي طبيعي، جمعيتي، رشد و توسعه شهر پرداخته ميشود.
3-2.معرفي شهر مشهد
مشهد پيدايش و رشد خويش را مرهون وجود مرقد حضرت رضا (ع) است که در سال 202-201 ه. ق به دست مأمون خليفه دوم عباسي شهيد و در محل قريه سناباد و در باغ والي خراسان به نام حميد ابن قحطبه دفن گرديد و از آن تاريخ به بعد به تدريج به ويژه بعد از حمله مغول 617 ه. ق و تخريب شهرهاي طوس و نيشابور رشد نمود و در دوره صفويه اصلاحات اساسي در خصوص احداث خيابان معروف به بالا خيابان و پايين خيابان انجام گرفت و حصاري نيز بر دور شهر به طول حدود 8 کيلومتر احداث گرديد (رهنما، 1388: 66). اما امروزه کلان‌شهر مذهبي مشهد به عنوان دومين کلان‌شهر مذهبي جهان و دومين کلان‌شهر ايران (پيله‌ور و پوراحمد، 1383: 104) و با نقش و عملکرد فرهنگي و مذهبي و اهميت ارتباطي و تجاري در سطح ملي و فراملي (مافي و سقايي، 1387: 28)، تا آغاز قرن حاضر بافت قديمي و حالت سنتي خود را حفظ کرده، اما با شروع اين دوره تغييراتي در بافت سنتي شهر پديد مي‌آيد و ساختار آن تغيير يافته و رشد آن آغاز مي‌شود (رهنما و عباس زاده، 1385: 120) و طي سي‌ساله اخير به يک کلان‌شهر با رشد ناموزون و نامتعادل تبديل شده است، تجمع ?? درصد جمعيت مجموعه شهري در کلان‌شهر مشهد عدم تعادل فضايي را تشديد مي‌کند (مهندسين مشاور فرنهاد، 1386: 15). نمودار زير رشد شهرهاي ايران از جمله مشهد را نشان مي‌دهد.
شکل 3-1، روند شهرنشيني در ايران

منبع:(حائري، 1368: 37-36)
3-3.موقعيت جغرافيايي شهر مشهد
کلان‌شهر مشهد از مجموعه مراکز جمعيتي مي‌باشد که در چاله خراسان واقع شده است. اين محدوده حدفاصل رشته کوه‌هاي آلاداغ – بينالود و کپه داغ – هزار مسجد قرار دارد. جهت اين کوه‌ها شمال غربي- جنوب شرقي است. در بخش شرقي اين واحد جغرافيايي، رودخانه کشف رود که به عنوان زهکش اصلي و مسير دفع آبهاي سطحي است، خط القعر دشت را تشکيل مي‌دهد. کلان‌شهر مشهد در حاشيه جنوبي کشف رود با مختصات جغرافيايي 59 درجه و 36 دقيقه طول شرقي و 36 درجه و 17 دقيقه عرض شمالي با مرکزيت حرم مطهر حضرت رضا (ع) شناسايي مي‌شود. متوسط ارتفاع شهر مشهد حدود 970 متر مي‌باشد. عمده‌ترين ارتفاعات مشرف به شهر مشهد در جنوب غربي بينالود، و در شمال با فاصله بيشتر کوه‌هاي هزارمسجداست. شيب عمومي دشت مشهد بسيار ملايم و کمي بيش از 5 در هزار مي‌باشد. در بخشهاي شرقي مشهد شيب از اين هم کمتر است. بنابراين حتي در مواقع سيلابي کشف رود حرکتي آرام دارد. علاوه بر کشف رود که از شمال شهر مشهد عبور مي‌کند چند رود ديگر نيز در اين حوضه جاري است که از جمله آن‌ها مي‌توان به کارده، طرق، شانديز و جاغرق اشاره کرد. از نظر اقليمي مشهد در منطقه گرم و خشک واقع شده است و داراي تابستانهاي گرم و زمستانهاي نسبتا سرد مي‌باشد. جهت عمومي جريانات هوا که مشهد را تحت تأثير قرار مي‌دهد شمال شرقي و شمال غربي بوده و جهت وزش باد غالب در اين منطقه از جنوب و جنوب شرقي است(ميرفندرسکي،2:1381).
3-4.تاريخچه مناطق شهرداري مشهد
شهر مشهد در مجموع شامل 13 منطقه شهري است، که در اينجا خلاصهاي نحوه شکلگيري هر يک ارائه مي‌شود، نمودار زير نيز خلاصهاي از روند ايجاد و شکلگيري مناطق را نشان مي‌دهد .
جدول 3-1، تاريخچه شکلگيري مناطق شهر مشهد

جدول 3-2: تعداد نواحي و جمعيت مناطق شهر مشهد
مناطق
تعداد ناحيه
جمعيت 1385 (نفر)
جمعيت 1390 (نفر)
منطقه 1
3
172547
195577
منطقه 2
6
422166
458464
منطقه 3
4
338866
343972
منطقه 4
4
243331
246871
منطقه 5
3
156640
162960
منطقه 6
4
196248
200175
منطقه 7
5
216580
223691
منطقه 8
3
103261
117021
منطقه 9
3
253711
329760
منطقه 10
3
215686
256380
منطقه 11
2
170945
213621
منطقه 12
1
20530
34198
منطقه ثامن
2
32330
32851
جمع کل
43
2542841
2772287
(منبع: شهرداري مشهد، 1390: 11)
شکل 3-2 موقعيت فضايي مناطق شهرداري مشهد

(منبع: نگارنده)
3-4-1.منطقه يک
شهرداري منطقه يك مشهد با وسعتي معادل 1611 هکتار از سه ناحيه خدماتي تشكيل شدهاست. اين منطقه به لحاظ مركزيت شهري از نظر تجاري، ‌اداري،‌ جمعيت و ترافيك بيش از اندازهاي را در خود جاي داده، اين شهرداري در سال 1363 تاسيس گرديده است (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-3، محدودهي منطقه يک شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-2.منطقه دو
شهرداري منطقه 2 در شمالغرب مشهد واقع است و محدوده آن از شمال به جاده صد متري، از جنوب به خيابان توحيد و بولوار شهيد قرني و فردوسي ،از غرب به بزرگراه آزادي، از شمال غرب به جاده قديم قوچان و شهركهاي اقماري و از شرق به خيابان آيت ا… عبادي و خواجه ربيع ختم مي‌گردد. اين منطقه با وسعتي بالغ بر 8 هزار هكتار و جمعيتي حدود نيم ميليون نفر و با استقرار 6 ناحيه شهري با توجه به اصل مردم داري و تكريم ارباب رجوع و به كارگيري نيروهاي جوان و متخصص با تمام تلاش در جهت عمران و آباداني اين منطقه كه داراي قشرهاي مختلف اجتماعي، ‌اقتصادي و فرهنگي مي‌باشد. بهسوي اهداف كلان مديريت و عمران شهري گام بر ميدارد (شهرداري مشهد، 1388).
شکل
3-4، محدودهي منطقه دو شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-3.منطقه سه
منطقه سه شهرداري در سال 1362 با 5 ناحيه كه شامل كل محدوده مناطق 4 و 5 و قسمتي از منطقه 6 كنوني ميباشد تشكيل گرديد. از سال 1371 به تدريج منطقه 6 و سپس مناطق 4 و 5 از اين منطقه تفكيك و اداره خدمات شهري با 4 ناحيه به كار خود ادامه داد. بر اساس سياستهاي تفكيك مناطق در سال 1378 قسمتي از منطقه سه به منطقه ثامن الحاق و نواحي خدمات شهري از 4 ناحيه به 3 ناحيه تقليل يافت. موقعيت قرارگيري منطقه به لحاظ نزديكي و ديد مستقيم برخي خيابانها به حرم مطهر امام رضا مورد استقبال زائرين و مجاورين آن حضرت مي‌باشد. اراضي بكر موجود در منطقه و وجود مجموعه راه آهن مشهد از پتانسيلهاي موجود و قابل بررسي در سطح منطقه بوده كه با برنامهريزي مناسب و طراحي فضاهاي شهري مناسب تحولي بزرگ در وضعيت منطقه بوجود خواهدآمد. همچنين محورهاي صنعتي جاده کلات و جاده سيمان و مجاورت با محورهاي ورودي حرم مطهر از جمله خيابان شيرازي و وجود آرامگاه خواجهربيع از ديگر موقعيت و ويژگيهاي خاص منطقه ميباشد. شهرداري منطقه سه با حدود 21 ميليون متر مربع به لحاظ جغرافيايي در شمال شرقي مشهد واقع و داراي تراكم جمعيتي 172 نفر در هكتار مي‌باشد (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-5، محدودهي منطقه سه شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-4.منطقه چهار
شهرداري منطقه چهار در سال 1372 تشكيل گرديد و داراي سه ناحيه ميباشد. محدوده خدماتي اين منطقه 734 هكتار مي‌باشد كه در شمال شرق مشهد واقع گرديده است (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-6، محدودهي منطقه چهارشهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-5.منطقه پنج
شهرداري منطقه پنج در سال 1374 تاسيس شده است. اين منطقه با وسعتي در حدود 1658 هكتار محدوده خدماتي در شمال شرق مشهد واقع گرديده است. جمعيت حوزه خدماتي 149590 نفر ايراني و حدوده 60000 نفر مهاجر بوده و جمعيت حوزه استحفاظي 40000 نفر مي‌باشد. منطقه پنج شامل سه ناحيه و 45 هكتار فضاي سبز است (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-7، محدودهي منطقه پنج شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-6.منطقه شش
شهرداري منطقه شش در سال 1370 در جوار بارگاه ملكوتي امام رضا (ع) تاسيس گرديد. اين منطقه داراي وسعتي برابر با 1500 هكتار مي‌باشد (شهرداري مشهد، 1388).

شکل3-8، محدودهي منطقه شش شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-7.منطقه هفت
شهرداري منطقه هفت كه هفتمين منطقه از نظر تقسيمات شهرداري محسوب مي‌گردد در فروردين ماه سال 1374 پس از تفكيك مناطق 7 و 8 به طور مستقل كار خود را شروع نمود. اين منطقه از لحاظ وسعت و جمعيت يكي از مناطق اصلي شهر محسوب مي‌شود و از پتانسيل‌هاي بالاي زيست محيطي، ‌توريستي و گردشگري برخوردار است و با توجه به اينكه از نظر موقعيت جغرافيايي اصليترين وروديهاي شهر را در خود جاي داده وظيفه سنگين هدايت زائرين و مسافران را به اماكن زيارتي و گردشگري بعهده دارد. منطقه هفت در جنوب شرق مشهد با مساحتي بالغ بر 3200 هكتار محدوده خدماتي واقع گرديده است، كه در حال حاضر داراي 13 محله و 5 ناحيه خدماتي مي‌باشد. شهرداري منطقه 7 بدليل همجواري با بارگاه ملکوتي ثامن الحجج (ع) و فرودگاه بين المللي شهيد هاشمي نژاد و همچنين دارا بودن پرترددترين ورودي جادهاي مشهد يعني عوارضي باغچه، ازمهمترين مناطق زواري شهر مشهد محسوب ميگردد. به دلايل ذکر شده و همچنين وجود بيش‌ترين فضاي سبز شهري از جمله بوستان طبيعي هفت حوض، بوستان جنگلي طرق، کمربند فضاي سبز و نيز قابليتهاي بالاي اقامتي مانند: هتلها، مسافرخانهها، هتل آپارتمانها، کمپهاي موقت (طرق، بابا قدرت) اين منطقه را از پتانسيل بالاي در زمينه سرمايه‌گذاري برخوردار کرده است (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-9، محدودهي منطقه هفت شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-8.منطقه هشت
شهرداري منطقه هشت از نظر وسعت 1097 هكتار مساحت دارد. با توجه به قرار داشتن محدوده اين منطقه در موقعيت جغرافيايي بسيار حساس و مهم شهر مشهد به واسطه همسايگي و همجواري بارگاه ملكوتي ثامن الحجج (ع)، هر ساله بيش از ميليونها زائر هموطن و بازديدكننده داخلي و خارجي در محدوده اين منطقه تردد نموده و در هتلها و اقامتگاهها و منازل شخصي آن اسكان مييابند. از مشخصات اصلي، حساس و مهم اين منطقه ميتوان به موارد فوق اشاره نمود: وجود دستگاهها و ساختمانهاي مهم اداري،‌ دولتي و وجود مراكز پزشكي و بهداشتي، ‌همچنين وجود مجتمعهاي تجاري مهم و برگزاري مراسم مذهبي، سياسي و اجتماعي و مسير تشريف فرمائي مقامات عالي رتبه سياسي و كشوري. همه و همه در سطح منطقه شرايط وي‍ژهاي را براي ساماندهي ترافيك و مديريت شهري ايجاد مي‌نمايد (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-10، محدودهي منطقه هشت شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-9.منطقه نه
شهرداري منطقه 9 قبل از تاسيس جزء بخشي از منطقه 1 بوده است که به علت گستردگي منطقه و به منظور ارائه خدمات سريع‌تر به مردم در تاريخ 22 /11/70 تاسيس گرديدهاست و با وسعتي بيش از 3275 هکتار و جمعيت 253210نفر از سمت شمال به بلوار وکيل آباد و باغ ملک آباد و از جنوب به رشته کوه بينالود و از شرق به بلوار تلويزيون و از غرب به جاده طرقبه منتهي ميگردد. اين شهرداري به علت قرار گرفتن در بافت جوان و در حال گسترش شهر به عنوان يکي از بزرگ‌ترين مناطق شهرداري مشهد محسوب ميگردد (شهرداري مشهد، 1388).

شکل3-11، محدودهي منطقه نه شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-10.منطقه ده
شهرداري منطقه ده با محدوده تحت نظارت حدود
15000 هكتار و محدوده خدماتي 4000 هكتار و جمعيت حدود 300000 نفر در سال 1371 شروع به كار نمود. كه در سالهاي بعد قسمتي از محدوده خدماتي به شهرداري منطقه يازده و دوازده واگذارگرديد (شهرداري مشهد، 1388).

شکل3-12، محدودهي منطقه ده شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-11.منطقه يازده
با توجه به گسترش روزافزون شهر مشهد كه نياز به خدماتدهي بيشتر و مطلوب‌تر را مي‌طلبد. شهرداري مشهد جهت ارائه خدماتدهي بهتر به شهروندان و جهت دسترسي مطلوبتر شهروندان به مراكز پاسخگوئي و در راستاي اجراي برنامه تمركز زدائي در تاريخ 10/2/1374 شهرداري منطقه 10 را به دو قسمت شهرداري منطقه 10 و منطقه 2/10 تفكيك شده كه دو بخش منطقه 10 شامل محدوده ميدان آزادي، ‌ضلع شرقي بلوار وكيل آباد تا قلعه وكيل آباد، ضلع جنوبي كال چهل بازه تا ميدان قائم و ضلع غربي بزرگراه آزادي ميگردد كه همين تقسيمبندي اوليه گام تشكيل شهرداري منطقه 11 را بوجود آورده و با توجه به مصوبه شوراي اسلامي شهر مشهد جهت اجراي دقيقتر برنامه تمركززدائي در تاريخ 1/1/1379 شهرداري منطقه 11 به صورت كاملا مستقل تشكيلگرديد. در حوزه خدمات شهري 99% خدمات شهري منطقه به صورت پيماني اداره مي‌گردد. خدمات شهري منطقه 11 شامل سه بخش ميباشد. شهرداري منطقه 11 داراي دو ناحيه ميباشد (شهرداري مشهد، 1388).
شکل3-13، محدودهي منطقه يازده شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-12.منطقه دوازده
از آنجائيكه روند توسعه به غرب مشهد، ‌همچنان ادامه دارد لذا به منظور جلوگيري از ساخت و ساز بي رويه و دورنگه داشتن اين اراضي بكر، از آفت زمينخواري و بورس بازي، ‌شهرداري با حمايت شوراي اسلامي شهر مشهد در اين اقدام شايسته نسبت به تاسيس دوازدهمين منطقه شهري مشهد با عنوان شهرداري منطقه 12 (الهيه) در تاريخ 4/12/1383 همت گماشت. اين شهرداري به عنوان اولين منطقه شهري در ايران به وسيله مشاركت با بخش خصوصي اداره ميشود. مدير ارشد منطقه (شهردار)، ‌معاونين،‌ كاركنان و عوامل پيمانكار (شركت الهيه سپاد) همه به عنوان خادمان مردم در پاسخگوئي به ساكنان منطقه در قالب قوانين و مقررات جاريه شهرداري مشهد تمامي اقدامات منطقه در قالب شهرسازي،‌ عمراني، خدماتي و … در جهت ايجاد شهري سالم و پويا،‌ پايدار و شايسته زندگي شهرنشيني باشد. در منطقه 12 شهرداري مشهد 62% اراضي به امر خدماتي و 38% به ساخت واحدهاي مسكوني اختصاص دارد و در حال حاضر جمعيتي بالغ بر 25000 نفر را در خود جاي داده (شهرداري مشهد، 1388).

شکل3-14، محدودهي منطقه دوازده شهرداري مشهد(منبع: نگارنده)

3-4-13.منطقه ثامن
توجه خاص مردم به زيارت بارگاه امام هشتم (ع) و حضور گسترده تر آنان در شهر مقدس مشهد نسبت به قبل از انقلاب اسلامي رويكرد عظيمي بود كه تحولي در بافت پيرامون حرم مطهر امام رضا (ع) ايجاد نمود و ضرورت رسيدگي به اين محدوده را چندين برابر ساخت. تصويب طرح بهسازي و نوسازي بافت مركزي مشهد در سال 1374 گام مهمي بود كه در راستاي بهبود وضعيت نابسامان بافت فرسوده برداشته شد. شركت عمران و مسكنسازان ثامن به كارگزاري از سوي شركت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري (وابسته به وزارت مسكن و شهرسازي‌) مديريت اجرايي اين طرح را به عهده دارد (شهرداري مشهد 1388).

شکل3-15، محدودهي منطقه ثامن


دیدگاهتان را بنویسید